Municipios de Lugo // Vilalba

DATOS GENERALES

Comarca: Terra Chá
Partido Judicial: Vilalba
Norte: Muras y Abadín
Sur: Guitiriz y Begonte
Este: Abadín y Cospeito
Oeste: Xermade y Guitiriz
Distancia a la capital provincial: 36 km.
Superficie: 379 km2.

PARROQUIAS


Alba, San Xoán de
Parroquia perteneciente al arciprestazgo de Vilalba. En el año 1991 contaba con 478 habitantes distribuidos entre las entidades de Abadín, Amarigo, Carralmaior, Carreteira, Casasnovas, Coca, Costa, Cruz, Currás, Curro, Chantada, Dádivas, Ferreiroa, Fontelo, Iglesia, lela, Louseira, Outerio, Paiola, Pazos, Pena, Penelas, Turbelas, Vidal y Xestas, con una densidad media de población de 69´2 hab/km2.

Árbol, San Lourenzo de
Parroquia perteneciente al arciprestazgo de Vilalba. En 1991 contaba con 693 habitantes distribuidos entre las entidades de Barreiro, Carrega, Castro, Caxigueira, Couto, Currás, Embendo, Espiñarido, Espiñeiro, Fieitosa, Fondal, Fondomar, Fontela, Fraga Alta, Gardado, Gomenlle, Guimarás, Lama, Lamas, Lamela, Monte, Morcelle, Moscarán, Pegos, Picoi, Ramonde, Rañal, Regovide y Sto. Estevo, con una densidad media de población de 46´2 hab/km2.

Belesar, San Martiño de
Parroquia perteneciente al arciprestazgo de Vilalba. En 1991 contaba con 484 habitantes distribuidos entre las entidades de Aldea, Atadoira, Baltar, Cabanamille, Caibanca, Camiño Real, Campelo, Cascudo, Cordal, Crucitaria, Currela, Ferreiroa, Lagares, len, Meire, Montaña, Outeiro, Pedrapicada, Penadanta, Penarredonda, Pereira, Picheira, Reibrocha, Riba, Ribeiro, Rodríguez, Torcadas, Vilanova y Vilasilvestre, con una densidad media de población de 19´3 hab/km2.

Boizán, Santiago de
Feligresía aneja de Gondaisque, arciprestazgo de Vilalba. En 1991 contaba con 212 habitantes distribuidos entre las entidades de Camiño, Castro, Coto, Covo, Gabín, Grumar, Iglesario, Lamaná, Marco, Palloza, Ponte Rodríguez, Portovixil, Regovide, Sabugueiros, Seara, Valboeiro y Vixil, con una densidad media de 30´7 hab/km2.

Carballido, Sta. María de
Parroquia perteneciente al arciprestazgo de Baroncelle. En 1991 contaba con 368 habitantes distribuidos entre las entidades de Barreira, Campelos, Caneiro, Cañotal, Carboeiro, Condado, Coto, Cruz, Ego, Fraga, Lamelas, Líndín, Lousidos, Moa, Muras, Ordoño, Pedreira, Pena Grande, Pico, Rañal, Riazó y Saamil, con una densidad media de 39´1 hab/km2.

Codesido, San Martiño de
Parroquia perteneciente al arciprestazgo de Vilalba. En 1991 contaba con 378 habitantes distribuidos entre las entidades de Baiuca, Buxibán, Caldeirón, Canteiro, Cordal, Croio, Ferreiro, Ferreira de Suso, Fontevella, Gradaille, Horta, Murazó, Outeiro, Pardiscos, Raiola, Rebordelo, Refingoi, A Retorta, Ribeira, A Torre, Trascastro, Vales y Xunqueira, con una densidad media de 33´7 hab/km2. En el lugar de A Torre se ubica una casa-torre blasonada.

Corvelle, San Bertomeu de
Parroquia perteneciente al arciprestazgo de San Simón. En 1991 contaba con 399 habitantes distribuidos entre las entidades de Abelaira, Bouzas, Campelos, Cernadas, Corvelle de Abaixo, Cotillón, Fieitas, Forcón, Fornos, Foxo, Hortas, Maciñeira, Martiñán, Mouriz, Pedres, Penas, Riomouro, Salgueiros Altos, Sar, Toxeiro, Trastemil y Viladónega, con una densidad media de 19´9 hab/km2.

Costa, San Simón de
Parroquia perteneciente al arciprestazgo de San Simón. En 1991 contaba con 651 habitantes distribuidos entre las entidades de Acibro, Augarrío, Barreiro, Besta de Abaixo, Besta de Arriba, Bodán, Cabradoiro, Cadriño, Cal, Campas, Candaído, Carballotorto, Casal, Casanova, Casavella, Castro, Catadoiro, Costa do Sol, Couto, Couto do Regueiriño, A Croa, Cha, Chao, Chas, Daúlfe, Estremil, Folgueira, Folgueiro, Fontarraña, Fonte de Arriba, Fornos, Funcasta, Golariz, Edradas, lagoa, Laxoso, Lobán da Barreira, Lobán de Louros, Lobás, Malcán, Mariñás, Merlos, Mirón, Motemeao, Pardas Albas, Pasarelle, Pedragosa, Penaserra, Picheira, Pontenova, Porto dos Troncos, Porto Felmil, Pude, Racamonde, Raña, Regueiriño, Retorta, Reveladoiro, Ribeira, Rocellas, Seara, Seixoá, Supena, Torrelo, Traveso, Valado, Varela, Veiga, Veiga de Pude, Veiga Rubia, Ventoselos, Vilamaior, Vilaragonte, Vilardebín, Viso y Visodairas, con una densidad media de 31´6 hab/km2.

Distriz, San Martiño de
Parroquia perteneciente al arciprestazgo de Vilalba y delimitada al Norte por Tardade; al Sur con Belesar y Boizán, al Este con Gondaísque y al Oeste con Cazás (Xermade). En 1991 contaba con 187 habitantes distribuidos entre las entidades de Airavella, Algara, Currás, Fonte, Fontechousa, Foro, Gondeboi, Iglesia, Palloza, Paredes, Paiola, Pedreiras, Pendello, Pereiro, Portocelo y Vilar, con una densidad media de 60´3 hab/km2 para el mismo año.

Goiriz, Santiago de
Parroquia perteneciente al arciprestazgo de Vilalba y delimitada al Norte por Samarugo, San Salvador y San Martiño de Lanzós; al Sur por Rioareso, Sancobade y Román; al Este por Corvelle y Carballido y al Oeste por Vilalba y San Martiño de Lanzós. En 1991 contaba con 857 habitantes distribuidos entre las entidades de Acibeiro, Balsa, Barbeitas, Bidueiros, Broz, Caxigal, Campo do Cristo, Cancela, Carballeira, Carballo, Carral, Casanova, Casas Novas, Casilla, Castro, Cendán, Currás, Chozas, Fabás, Fontao, Fontoira, Fra, Gocendre, Gomariz, Graduín, Igresario, Lagoela, Lamela, Liñares, Lodeiro, Lousada, Mámoa, Orbazán, Outeiro, Pígara, Reguengo, Riba de Vilar, San Adriano, Santa Comba, Touzás, Tronco, Uceira y Ver, con una densidad media de población, para el mismo año, de 24´5 hab/km2. La iglesia parroquial conserva una inscripción que alude a su condición de refugio para aquellos perseguidos que en el templo gozaban de inmunidad. Además, tiene el pazo de Cazás que perteneció a la familia de Quirós Baamonde Freire de Andrade y Taibo.

Gondaisque, Sta. María de
Parroquia perteneciente al arciprestazgo de Vilalba y delimitada al Norte por Mourence y Distriz; al Sur por Belesar y Boizán; al Este por Mourence y al Oeste por Distriz. En 1991 contaba con 108 habitantes distribuidos entre las entidades de Alto, Bostelo, Castro, Currás, Espiño, Fontedor, Igrexa, A Ponte Trimaz, Pumariño y O Xestal, con una densidad media de población, para el mismo año, de 34´8 hab/km2.

Insua, San Bertomeu de
Feligresía aneja de la parroquia de Ladra, arciprestazgo de Vilalba, y delimitada al Norte por A Torre; al Sur por Pígara (Guitiriz) y Gaibor (Begonte); al Este por Ladra y al Oeste por Pígara. En 1991 contaba con 333 habitantes distribuidos entre las entidades de Abeledo, A Cardosa, Casas Novas, Casas Vellas, A Cotoriña, Escolante, A Lama, Marcelle, Merlán, O Monzón, Pasaido, Pino, Ponte de San Puzo, Rebordaos, Rego, A Regueira, Saa, Santalla, Vicente y Vilargarbín, con una densidad media de población de 333 hab/km2 .

Ladra, O Salvador de
Parroquia perteneciente al arciprestazgo de Vilalba y delimitada al Norte por Nete y A Torre; al Sur por Gaibor (Begonte) y Xoibán; al Este por Nete y al Oeste por Insua. En 1991 contaba con 167 habitantes distribuidos entre las entidades de Aguiar, Arán, A Barrosa, A Braña, Cañotal, Costa Cabana, Fragavella, Ichoa, A Infesta, Moíño, Pazo de Arán, Pazo Novo, Tenzo, Trobo, Vilasuso y Vispeira, con una densidad media de población de 19´2 hab/km2.

Lanzós, O Salvador de
Feligresía aneja de San Martiño de Lanzós, arciprestazgo de San Simón, delimitada al Norte Sur y Oeste por su parroquia matriz y al Este por Goiriz. En 1991 contaba con 57 habitantes distribuidos entre las entidades de Carballal, Igrexa Pequena y Pereira, con una densidad media de población de 81´4 hab/km2.

Lanzós, San Martiño de
Parroquia perteneciente al arciprestazgo de San Simón y delimitada al Norte por Vilapedre y A Costa, al Sur por Vilalba y Mourence, al Este por San Salvador de Lanzós, Samarugo, y Goiriz y al Oeste por Santaballa y Louxada. En 1991 contaba con 735 habitantes distribuidos entre las entidades de Adrio, Bichicán, Biduido, Bostelo, Caldas, Candorca, Carreiroa, Casa Lousada, Cotelo, Coto, Curadoiro, Escairo, Febreiros, Ferreira, Ferreiroa, Fontevella, Ladrela, Lagos, Lamelas, Meixonfría, Moreda, Muruxás, Paraño, Pazo, Pedrouzo, Pereira, Ramil, Redondo, Rego, Revolta, Ribado, Sisto, Sobeiras, Touriño, Vilagondriz y Vilate, con una densidad media de población de 25 hab/km2. En uno de sus yacimientos arqueológicos se halló un puñal que se conserva en la Universidad de Santiago.

Mourence, San Xián de
Parroquia perteneciente al arciprestazgo de Vilalba y delimitada al Norte por San Martiño de Lanzós y Santaballa, al Sur y Oeste por Boizán y Sancobade y al Este por Sancobade y Vilalba. En 1991 contaba con 283 habitantes distribuidos entre las entidades de Caibancas, Caldraga, Campo Cruceiro, Campo da Pena, Carballeira, Casanova, Castro, Coto, Curro, Escario, Fontevilar, Freires, Grandisca, Igrexa, Madanela, Marrube, Pazo, Pazos, Ramallal, Trimaz, Valdesuso y Vilara, con una densidad media de 41 hab/km2. Su iglesia parroquial es del siglo XVIII.

Nete, San Cosme de
Feligresía aneja de San Mamede de Oleiros, arciprestazgo de Trobo. Limita al Norte por Noche, al Sur por Xoibán, al Este por Oleiros y Pino y al Oeste por Ladra y A Torre. En 1991 contaba con 323 habitantes distribuidos entre las entidades de Amarela, A Bouza, Brañas, A Carpaceira, Carral, O Caxigal, Curro, Darriba, Doade, Lagüela, Lanelas, Lourixe, A Parrocha, Raño, Reboredo, Taraxal, Tornadoiros, Trobo y Verdueira, con una densidad media de 52´1 hab/km2. Nete aparece en una donación del año 1275 a favor del monasterio de Sta. María de Monfero y los señores de la casa-torre de Samarugo participaban en la presentación del beneficio parroquial. Su iglesia data del siglo XVIII.

Noche, San Martiño de
Parroquia perteneciente al arciprestazgo de Vilalba y delimitada al Norte por Sancobade, al Sur por Nete, al Este por Sancobade y Oleiros y al Oeste por Alba y Boizán. En 1991 contaba con 320 habitantes distribuidos entre las entidades de Carretera, Casanova, Covo, Escourido, Espeirido, Fraga, Igrexa, Outeiro, A Parrocha, Rabilonga, Sancibrao, Suavila, Vilalonga y Xestas Brancas, con una densidad media de población de 86´5 hab/km2. Nosti o Noste aparece en un documento de 1128 referido a un reparto de iglesias por Alfonso VII y en otro de 1282 referido a un convenio entre el concejo de Vilaba y el monasterio de Monfero.

Oleiros, San Mamede de
Parroquia perteneciente al arciprestazgo de Trobo y delimitada al Norte por Rioaveso y Sancobade, al Sur por Pino, al Este por Rioaveso, Seixas, Sistallo y Vilapene y al Oeste por Nete. En 1991 contaba con 524 habitantes distribuidos entre las entidades de O Abeledo, O Abrigueiro, Agadín de Abaixo, Agadín de Arriba, A Barrosa, Os Boizás, Cabanas, Cal da Pena, Carballo, O Carboeiro, Carracedo, Carreiranova, Casas Novas, Castro, A Escadabada, Ferradás, Os Foxos, Fonteverde, Os Outorelo, Pedrido, Quintás, A Raña, O Salgueiro, Sanchón, A Tolda, Vilanune y Vilariz, con una densidad media de población de 49´9 hab/km2. Existen vestigios prehistóricos en O Castro y A Laxe das Cabras y hallazgos de época romana conservados en el Museo Provincial de Lugo. En la Edad Media aparece mencionada en documentos del año 1213 y en otro de 1407 referidos el primero a la villa de San Mammes de Ollariis y el segundo al coto de Oleiros.

Rioaveso, San Xurxo de
Parroquia perteneciente al arciprestazgo de Vilalba y delimitada al Norte por Goiriz y Román, al Sur por Oleiros y Santa Olalla de Rioaveso, al Este por Román y Sta. Olalla de Rioaveso y al Oeste por Sancobade. En 1991 contaba con 427 habitantes distribuidos entre las entidades de Barreiros, Cacheiros, Campelos, Carballeira, Carracelas, Casas de Arriba, Costelas, Fontevella, Franco, Froxinde, Grandela, Margazal, Pereiro, Quintá, Regueira, Torrentas, Trasfallón, Vilamartín y Vilaster, con una densidad media de 45´4 hab/km2.

Román, Sta. Baia de
Parroquia perteneciente al arciprestazgo de Vilalba y delimitada al Norte por Abelaira, Alfaiate, Aneiros, Bouzamelle, Carboeira, Carrís, Cartemil, Casería, Fontemarín, Fraguela, Igrexa, Leboreiro, Locencia, Murazó, Pazo, Pedrouzo, Roidiaz, Romariz, Seivane, Valiño y Vilafurada, con una densidad media de población de 34´9 hab/km2. Quedan varios vestigios de la Cultura Castreña en esta parroquia que, por otra parte, también aparece mencionada en un documento del s. X y en otro de 1286. Los numerosos cruceiros que se encuentran en esta parroquia dan cuenta de la tradición del oficio de canteiro que desde el siglo XVII hay en estas tierras.

Samarugo, Santiago de
Feligresía aneja de San Simón da Costa, arciprestazgo de San Simón. Limita al Norte con A Costa y Corvelle, al Sur con Goiriz, al Este con Corvelle y al Oeste con A Costa, San Martiño de Lanzós y Goiriz. En 1991 contaba con 217 habitantes distribuidos entre las entidades de Barreira, Bidueiro, Calzada, Camba, Campomaior, Casal, Cornas, Cornide, Idreiro, Lameiros, Lobán, Navallos, Palleiro, Pardiñas, Pazo, Pedralba, Penaserra, Portocego, Reguengo, Remosende, Ribeira, Rodas, Vacariza y Veiga, con una densidad media de población, para el mismo año, de 23´3 hab/km2. En el lugar de O Castelo aún queda algún resto del castillo levantado por el mariscal Pardo de Cela.

Sancobade, Santiago de
Parroquia perteneciente al arciprestazgo de Vilalba y delimitada al Norte por Vilalba y Goiriz, al Sur por Noche y Oleiros, al Este por Rioavesos y al Oeste por Mourence y Boizán. En 1991 contaba con 846 habitantes distribuidos entre las entidades de Barbeitas, Barral, Castro, Cotarón, Chafarica, Frouxeira, Guntín, Igrexa, Malvecín, Muíños, Padronelo, Painceiro, Penas Corveiras, Porto Barrosa, Porto Segundo, Ramallal, Sisto, Telleira, Valelle y Xoberte, con una densidad media de población, para el mismo año, de 79´8 hab/km2.

Santaballa, San Pedro de
Parroquia perteneciente al arciprestazgo de Vilalba y delimitada al Norte por Salvador y San Martiño de Lanzós y Lousada, al Sur por Tardade, Distriz, Gandaisque y Mourence, al Este por San Martiño de Lanzós y al Oeste por Candamil, Burgás, Codesido y Tardade. En 1991 contaba con 695 habitantes distribuidos entre las entidades de Airado, Apaxo, Barreiro, Besura, Cabo de Aldea, Cabras, Cancelo, Carballido, Carballolongo, Carracido, Carrizo, Casal, Casanova, Casela, Castro, Cendoi, Cubreiro, Curbel, Feira Nova, Folgueira, Fonte da Bouza, Furada, Gunxar, Lugarvello, Millares, Outeiro, A Parrugueira, A Pereira, Piñeiro, Regovello, Santiago, Silva, Trastoi, Trufas, Tufiade, Vilanova, Vilasuso y Vilaxoán, con una densidad media de población de 24´2 hab/km2.

Soaxe, Sta. María de
Feligresía con 63 habitantes en 1995 distribuidos entre las entidades de Soaxe, Casasnovas, Gaian e Igrexa.

Tardade, Sta. María de
Parroquia perteneciente al arciprestazgo de Vilalba y delimitada al Norte y Este por Santaballa, al Sur por Distriz y al Oeste por Codesido y Cazás. En 1991 contaba con 100 habitantes distribuidos entre las entidades de Cal, Cal de Gaián, Capela, Cartín, Corredoira, Cruz de Gracia, Escrita, Fontao, Igrexa, Lameiros, Lanzán, Padín, Pena, Pereiro, Pino, Portomedroso, Tineos y Xurnal, con una densidad media de población de 32´2 hab/km2.

Torre, Sta. María de
Parroquia perteneciente al arciprestazgo de Vilalba y delimitada al Norte por Belesar y Boizán, al Sur por Insua, al Este por Alba y Nete y al Oeste por Belesar y Suexo. En 1991 contaba con 232 habitantes distribuidos entre las entidades de Carretera, Costián, Coutado, A Ermida, Goiriz, Igrexa, Marcelle, Merlán, Millara, Muíño Pequeno, Pasaxes, Pedrouzos, Pena do Curro, Penaedrade, Penedo, Ponte Pedrouzos y Sisto, con una densidad media de población de 23´2 hab/km2. En el Monte da Ermida se han hallado vestigios prehistóricos con fragmentos de cerámica y tégulas romanas.

Vilalba, Sta. María de
Parroquia perteneciente al arciprestazgo de Vilalba y delimitada al Norte por San Martiño de Lanzós, al Sur por Sancobade, al Este por Goiriz y al Oeste por Mourence. En 1991 contaba con 4.686 habitantes ubicados en la capital municipal y con una densidad media de población de 1.065 hab/km2.

Vilapedre, San Mamede de
Parroquia perteneciente al arciprestazgo de Vilalba y delimitada al Norte por Irixoa y Viveiro, al Sur por San Martiño de Lanzós, al Este por A Costa y Balsa y al Oeste por Lousada. En 1991 contaba con 248 habitantes distribuidos entre las entidades de Acibeiro, Balsa Pequena, Bostofreán, Bouza, Cal de Abelleira, Carballal, Carballeira, Casanova, Castiñeiras, Castro, Cernado, Cornas, Corvelle, Cristo, Cubas, Doade, Escourido, Fraga, Fraguas, Garea, Gondulfe, Igrexario, Insua, Lavapés, Lombo do Cervo, Lombo do Río, Orosa, Padriñeiro, Pazo, Porrás, Porto de Bois, Porto Rañal, Ramos, Rebordelo, Sarela, Sulombos y Vigo, con una densidad media de población de 6´1 hab/km2. Hay varios yacimientos arqueológicos en los que se ha encontrado un hacha de piedra pulimentada.

Xoibán, O Salvador de
Feligresía aneja de Sta. María de Trobo, arciprestazgo de Trobo. Limita al Norte con Ladra, Nete y Pino, al Sur con Trobe y Felmil, al Este con Pino y Támoga y al Oeste con Gaibor. En 1991 contaba con 94 habitantes distribuidos entre las entidades de Alamparte, Alto, Bon Aire, Cascallal, Escoira, Granda, Igrexa, Lentille, Muíño y Pereiro, con una densidad media de población de 21´8 hab/km2.



Subir

MEDIO NATURAL
Estas tierras configuran el núcleo de la Terra Cha, penillanura que caracteriza este término municipal con una altitud media de 450 metros, esta planicie sólo se rompe en contadas ocasiones debido a elevaciones puntuales y periféricas como las situadas hacia el Norte en la Serra da Carba con una altitud máxima de 900 metros, las del Suroeste en la Pena do Mirador (638 m.) y algunas pequeñas colinas. La red fluvial pertenece a la cuenca del Miño a excepción de algunos ríos que vierten en la del Eume siendo la Serra da Carba precisamente la divisoria de aguas y de la que parten numerosos arroyos que desaguan en el Támoga o Santaballa y en los ríos Trimaz y Madalena de cuya confluencia surge el río Ladra. Otro de los ríos importantes es el Labrada y entre los humedales se encuentra la charca del Aligal de Codesido. El paisaje tiene pocos contrastes físicos y está muy humanizado abundando los cultivos, prados y labradíos aunque el mayor espacio físico lo siguen ocupando las masas forestales a pesar del gran retroceso que han sufrido y siguen sufriendo los bosques, sobre todo los de tipo autóctono que van siendo sustituidos por repoblaciones de pinos ya que el eucalipto no se da tan bien. El clima es de tipo oceánico con matices continentales siendo frecuentes las heladas en el invierno. Edafológicamente predominan diversos tipos de tierra pardas. La flora y la fauna al igual que en el resto de la comarca es muy variada debido a los diversos hábitats que presenta lo cual también influye en los variados paisajes que conforman la mezcla de praderías, cultivos, bosques autóctonos y de ribera, etc.

Superficie: 379 km2.
Montes: Pico de Monseibán (929 m.), Penas da Mosa (906), Fonte Toxoso (958), Castelo (512), Cruz (509), Monsubre, Os Castros (483), Fraga (482), Egualonga (518), Ovieiros (515), Picouto (500), Veiga (485), Conventos (525), Casas de Arriba (523), Cabano (471), Ramallo (601), O Carrizo (610).
Ríos: Labrada, Muiños, Madalena, Ladra, Santabaia, San Martiño, Eume, Támoga.
Arroyos: Acivido, Bouza, Leiras, Ribeira, Monseibán, Laxoso, Porto Segando, Trimaz, Sancobade,Pardiñas, Laxoso, Pazo, Castiñeira, A Veiga, Salgueiro, Vilapedre, Orgo das Pedriñas, Pedrón, Veiga, Castiñeira, San Martiño, Madalena, Lavapés.

Temperatura media: 11ºC
Precipitaciones: 1.200 mm.



Subir

DEMOGRAFÍA
Vilalba mantuvo su población hasta la década de los 60, a partir de ahí comienza un débil retroceso, la evolución negativa se acentúa en las últimas décadas del siglo XX: para el año 1981 el censo era de 16.485 mientras que ya en 1991 era de 15.643, siendo su evolución de -5´1%. En general, este retroceso es debido a la emigración y al envejecimiento de la población que tiende a concentrarse en la capital municipal debido a su condición de cabecera comarcal y de núcleo urbano.

Censo: 15.643 hab. (en 1991)
Densidad: 41 hab/km2 (en 199



Subir

ETNOGRAFÍA
Existen numerosas leyendas populares referidas a los mouros de los castros como la referida al castro de Vilamayor en San Simón de la Cuesta: "Un aldeano de Candaido, que iba a las siegas de Castilla, encontró en el camino un señor relacionado con un encanto que le preguntó si conocía un sitio llamado Pozo da Arreigada. Al contestarle afirmativamente le dijo que, si quería hacer lo que le mandase, saldría bien retribuido. Aceptó el aldeano y entonces el señor le entregó cuatro bollos de pan, en forma de cuernos, los cuales tenía que echar en el pozo sin que nadie les tocase. Regresó a casa, encargando a su mujer que no los tocase, pero ésta, ganada por su curiosidad, arrancó a uno de ellos un cuerno. Cogió el lugareño los bollos y fue arrojando, uno a uno, al pozo y según los tiraba, salía un caballero que decía: "Atrais virá quen che pagará". Al echar el bollo al que le faltaba el cuerno, salió del pozo un caballero cojo, le dio al aldeano una cinta para que se la atara a su mujer, mas en el camino se le ocurrió atarla a un carballo y en el acto salió el árbol como un ciclón en dirección al pozo y se hundió en él". Otras leyendas de interés son la de las "campas" en el barrio del mismo nombre, en Costa y la de la Fuente de Boedos en Soaxe.

Subir

HISTORIA
Existen numerosos yacimientos paleolíticos, así como varios conjuntos megalíticos y vestigios castreños. También se constata la presencia romana a través de hallazgos materiales diversos. De la importancia prehistórica de estas tierras da cuenta su Museo de Prehistoria y Arqueología ubicado en la antigua cárcel municipal. Durante la Edad Media, concretamente en el siglo XIII, Vilalba pertenecía al señorío de Fernando Ruíz de Castro, posteriormente Pedro I dona la villa a Fernán Pérez de Andrade o Bo a quien Enrique II otorga el señorío por ayudarle en su lucha contra Pedro. En el siglo XI es cuando los Castro construyen el primer castillo que luego pasaría a los Andrade. A lo largo del siglo XIV se producen varias revueltas sociales en contra de Nuno Freire de Andrade que terminarían con el derribo de su castillo por los Irmandiños. Los Reyes Católicos otorgan el Condado de Vilalba a Diego de Andrade que reconstruye la fortaleza en el s. XV, ésta pasará luego a la casa de Lemos y más tarde a la de Alba para acabar convirtiéndose en nuestros días en Parador Nacional. Durante el siglo XVIII Vilalba fue un importante centro administrativo y comercial para toda la zona, labor que siguió ejerciendo hasta hoy en día.

Vestigios arqueológicos: Castros de Xolbán y Goiriz; mámoas de Muiño Pequeño, Outeiro, Penedos; Finca da Croa; Dólmenes de Rozas das Modias (Alba); castros de Villamayor y Barrio do Castro (Costa); mámoas en Rana, Pude, Grandela, Candaido y Bodán (Costa); dólmenes en Chao de Arqueta (Monte Rodís) y en iglesia dos Mouros; Bodán (Costa); castro de Gondaisque; a medorra de Barrosa ; medorras y sepulturas de Legua Dreita (Noche); dolmen de Pena de Sombreiro; dolmen de Iglesia dos Mouros; monumento megalítico de Pena Abalada; mámoas y castro en Samarugo; castro de Sancobade; castros y campos de medorras de Santaballa; castro de San Colás (Torre); medorras y mehir en Marco das Catro Aldeas (Vilapedre); Xoibán y San Paio.



Subir

PATRIMONIO ARTÍSTICO
El monumento más emblemático de Vilalba es la Torre o Fortaleza de los Andrade reconstruida hacia finales del siglo XV y de la que se conserva la torre del homenaje de mampostería pizarrosa y planta octogonal con almenaje voladizo, reformada de nuevo en el siglo XVIII, y vestigios de otras tres torres de menor altura que conformaban un cuadrilátero fortificado. Otros ejemplos de la arquitectura militar y civil son la casa-torre de Codesido en A Torre cuya parte más antigua es la fachada derecha con puerta de acceso en arco apuntado y escudo situado entre las ventanas, anexa estaba la torre, hoy desaparecida al igual que la capilla. El pazo de Cazás en Goiriz con puerta en arco de medido punto; las casas señoriales de Pude, Folgueiras y Bodán (en Costa); la casa-torre del s. XVIII de Goiriz con capilla anexa y cruceiro fechado en 1507; el pazo de Arán con capilla del siglo XIX; la torre de Lanzós; restos del castillo de O Castelo levantado por Pardo de Cela; pazo de Samarugo de dos plantas, muros de sillarejo y tronera defensiva y al interior con interesante chimenea de piedra. Con respecto al arte religioso señalaremos las siguientes iglesias y capillas: Belesar de 1608 pero con reformas posteriores,en el interior tiene un retablo del siglo XIX y un escudo en el presbiterio; la iglesia de Distriz es de una sola nave con capilla mayor y espadaña en la fachada, el atrio es de 1889 y en 1923 sufrió reformas, custodia una cruz procesional, un cáliz del siglo XVII y tallas del s. XVIII; el templo de San Salvador de Ladra ha sido remodelado, tiene planta de cruz latina con cementerio en el atrio y retablos interiores de estilo salomónico y neoclasicistas; la iglesia de Mourence es del s. XVIII con nave rectangular y capilla mayor más elevada, en el frontis encima de la puerta adintelada hay una hornacina con imagen pétrea de San Cosme; la iglesia de Noche es moderna pero conserva una cruz parroquial de plata de fines del s. XVII; el templo de Oleiros es del s. XIX pero conserva partes del s. XVII, tiene varios retablos neoclásicos y otro barroco; la antigua iglesia de Román era barroca pero fue sustituida a principios del siglo XX; la iglesia más antigua de Vilapedre es del s. XVI con retablos de los siglos XVII y XVIII. Además, se conservan numerosas capillas y ermitas por todas las parroquias así como innumerables cruceiros de piedra de gran sabor popular e interés artístico. También pueden incluirse dentro de este apartado puentes de gran interés tanto histórico como artístico como la ponte vella de Martiñán, ponte Rodríguez o la ponte de Saá sobre el río Labrada.

Iglesias: Sta. María en Carballido; Codesido; San Simón (Costa); San Martiño de Distriz; Goiriz; Gondaisque; Insua; Ladra; San Martiño y San Salvador de Lanzós; Noche; Metre; Rioaveso; Román (s. XX); Samarugo; Sancobade; Santaballa; Soaxe; Tardade; Torre; Parroquial de Vilalba; Vilapedre (s. XVI); Xoibán; Mourence (s. XVIII); Nete (s. XVIII); Oleiros (s. XIX).
Capillas: San Roque, Virgen de Guadalupe, Santa María, Alba, Arbol, Do Santo, Belesar; Capillas de San Francisco, San Roque (Carballido); Santuario dos Remedios, San Xosé de Trascastro, San Roque (Bodán); San Sidro (Fornos); San Pedro (Pasarelle); San Adrián; San Roque y Santa Comba (Goiriz); San Ramón (Insua); Picouro (Ladra); San Andrés (Lanzós); ermita de San Cibrán (Noche); San Xoán, San Pedro de San Fiz y San Caetano (Román); San Xián (Samarugo); Guadalupe (Sancobade); Ermita de San Bordelle (Santaballa); capilla de la Anunciación (Tordelle); ermita de San Colás (Torre); San Salvador y Sto. Estevo (Vilapedre); Rúa, San Paio (Xoibán).
Pazos y Casas: Torre del Castillo de los Andrade (s. XV); Torre de Codesido; Pazo de Bodán y de Folgueiras; varios pazos en Costa y Meire; Pazo de Arán (Ladra); casa de Vilamartín (Rioaveso); Pazo de Samarugo y ruinas del castillo; Pazo de Penas Corbeiras (Sancobade); Torre de Pedrouzos (Torre); casas blasonadas de Vilalba; casa de Motenegro (Xoibán); Puente de Saa. Puente de Meire en río Ladra.


Subir

SOCIOECONOMÍA
Como el resto de la comarca, Vilalba tiene un carácter marcadamente rural con una gran cantidad de terrenos dedicados a pastizales para la numerosa cabaña bovina; conviven las modernas instalaciones con las explotaciones de carácter familiar de pequeño tamaño, mixtas y tendentes al autoconsumo. De la ganadería destaca sobre todo el ganado vacuno, orientado sobre todo a la producción láctea, seguido del porcino. Por tanto, el sector primario es el más importante en la economía de Vilalba a pesar de sus estructuras tradicionales. La explotación forestal ha disminuido ligeramente en favor de la superficie dedicada a prados, pero se han intensificado las repoblaciones de pinos para su aprovechamiento maderero. Con respecto a la industria, la más importante es la derivada del sector primario, es decir, la agroalimentaria representada por una empresa de productos lácteos y algunas pequeñas industrias de embutidos y jamones y otra de quesos San Simón. Otras se relacionan con el subsector maderero, transformados metálicos y de fabricación de materiales de construcción que, en conjunto, emplean a más del 10% de los activos, al que hay que sumar la construcción que ocupa al 12% de los activos y está constituido también por pequeñas empresas. El sector terciario tiene gran importancia dado que en Vilaba como cabecera comarcal, se concentran las funciones comerciales, turísticas y administrativas, entre las que sobresale la hostelería y el comercio especializado ya que el del extrarradio se basa en establecimientos mixtos y escasos. El sector terciario ocupa al 31% de los activos.

Industrias: Empresas de construcción, industrias cárnicas, lácteas, madereras, mueblerías, talleres varios, etc.
Ferias y mercados: Feria Grande de Vilalba el 19 de diciembre. Feirón entre el 17 y el 23 de cada mes. El primer domingo que no coincida en día 1 y martes siguientes al tercero y mercado los martes y sábados.

 

Subir

TURISMO Y OCIO
En la capital municipal, la "villa blanca", resultan de obligada visita la Torre de los Andrade, el Museo de Arqueología y Prehistoria, la capilla de San Cosme, etc. Pero como núcleo que es tiene numerosas ofertas turísticas y una infraestructura adecuada sobre todo a nivel de hostelería del que destacaremos el Parador de los Condes de Vilalba recientemente ampliado. Pero además existen otras opciones como el disfrutar de oficios tradicionales como los artesanos canteros de Román que realizan obras de gran interés como los cruceiros, las cruces de los panteones (por ejemplo las del cementerio de Alba), balaustradas para balcones y diversas esculturas; su labor está ya documentada desde el siglo XVII apareciendo agrupados en talleres. Además para disfrutar del ocio y del tiempo libre tiene una playa fluvial y un Club fluvial con buenas instalaciones, así como polideportivos, auditorio, salas de exposiciones etc., que contribuyen a consolidar una programación cultural-deportiva estable durante todo el año. La caza y la pesca pueden practicarse en Vilalba pues hay varios cotos trucheros en el río Ladra así como un campo de tiro para la práctica del tiro al pichón o al plato. Con respecto a la gastronomía son muy famosos los quesos de San Simón, con la denominación de producto gallego de calidad, elaborado con leche de vaca y con un característico color marfil y forma de gota, y los capones de Vilalba, de estos últimos se hace una importante feria donde se comercializa y promociona este producto el día 21 de diciembre con gran afluencia de público ya que se trata de un manjar criado artesanalmente y cocinado para la cena de Nochebuena. Entre la repostería es destacable el roscón de almendras de San Ramón.

RUTAS y EXCURSIONES

Muiño do Rañego
Con paseo fluvial por el río Madalena y visita al molino restaurado.

Camino de Santiago, ruta de la costa
La Ruta de la Costa del camino de Santiago entra en el municipio de Vilalba desde Abadín pasando por la "ponte vella de Martiñán" y Goiriz y saliendo de Vilalba en dirección a Baamonde por San Xoán de Alba, Torre-Pedrouzos hasta entrar en el vecino ayuntamiento de Guitiriz.

Dólmenes de Roza das Modias
Importante necrópolis megalítica situada en el monte de Galde (San Xoán de Alba), consta de siete túmulos algunos con decoraciones en las piedras.

Excursiones a los diferentes yacimientos arqueológicos de Vilalba Complementados con la visita al Museo de Prehistoria y Arqueología que conserva numerosos hallazgos materiales que conforman una colección que abarca desde el Paleolítico Inferior hasta el Mesolítico, mostrados de forma asequible y divulgativa para comprender los pormenores de la prehistoria de la zona.

Visitas a los pazos como el de Samarugo y el de Arán.

Visitas a los numerosos cruceiros como el de Goiriz en el barrio da iglesia.

Fiestas y romerías: Fiesta dos Pepes en marzo; 31 de agosto en San Román y 8 de septiembre en Santa María; 29 de junio en Santaballa y 25 de junio en Goiriz.



Subir

AGENDA
Ayuntamiento: 982.510305 / 982.510716
Policia Municipal: 982.510976
Playa Fluvial: 982.511009
Ag. Empleo y Desarrollo: 982.511763
Centro de Salud: 982.510311
C. Serv. Sociales: 982.510135
Colegio E.G.B. Belesar: 982.511405
Colegio E.G.B. Terrachá-Román: 982.511402
Colegio Monseivane: 982.511404
Colegio E.G.B. Mato Vizoso: 982.510502
Instituto B.U.P.: 982.512160
Instituto F.P: 982.510951

Comidas
Restaurante A Ruta: 982.511150
Restaurante Lanzos: 982.510277
Restaurante Casa Maragata: 982.510402
Restaurante Dono: 982.511805
Restaurante Carballido: 982.178521
Restaurante Mesón do Campo: 982.510209
Restaurante Montero: 982.511252
Restaurante Naseiro: 982.511114
Restaurante O Carrizo: 982.510470
Restaurante O Bosque: 982.511805
Restaurante Paulino: 982.511620
Restaurante Seijo: 982.510719

Alojamientos
Hostal Seijo: 982.510719
Hostal Terra Chá: 982.511702
Hostal Helvetia: 982.511062
Hotel Venezuela: 982.510659
Hotel Villamartín: 982.511215


Volver al inicio

   




Parroquias
Medio Natural
Demografía
Etnografía
Historia

Patrimonio artístico
Socioeconomía
Turismo y ocio
Agenda



En la seccion de[ Lugo ]encontrará
fotografías panorámicas en 360º
de todos los municipios de la
provincia lucense.

 



 
  |© 2007|Excma. Diputación Provincial de Lugo | C/ San Marcos nº 8 Lugo- 27001 Galicia España |
||Web en galego | Aviso legal |Política de privacidad |Créditos| Mapa web